Neuropatia alkoholowa to uszkodzenie nerwów obwodowych, które rozwija się u części osób pijących dużo przez długi czas. Zwykle zaczyna się od drętwienia, mrowienia albo pieczenia stóp. Mrowienie po jednym wieczorze z alkoholem to jeszcze nie ta choroba. Drętwienia u osoby, która pije, nie warto z góry zrzucać na alkohol, bo podobne objawy dają cukrzyca, niedobór witaminy B12 czy ucisk nerwu. Nagłe drętwienie albo osłabienie jednej strony ciała może oznaczać udar i wymaga wezwania pomocy.
W skrócie
- Neuropatia alkoholowa rozwija się latami. Nerwom szkodzą najpewniej i sam alkohol, i niedobory, na przykład witaminy B1.
- Pierwsze objawy to zwykle drętwienie, mrowienie, pieczenie albo ból stóp. Później mogą dołączyć osłabienie mięśni i kłopoty z równowagą.
- Picie nie przesądza, że to alkohol uszkodził nerwy. Lekarz sprawdza, czy nie kryje się za tym inna choroba.
- Podstawą leczenia jest przerwanie picia, które przy zależności fizycznej planuje się z lekarzem. O potrzebie podania witamin decyduje lekarz na podstawie objawów, sposobu odżywiania i badań. Przy podejrzeniu encefalopatii Wernickego tiaminę podaje się pilnie, bez czekania na potwierdzenie niedoboru. Część objawów może się cofnąć, ale część często zostaje.
Kiedy szukać pomocy przy drętwieniu, mrowieniu lub osłabieniu kończyn
Natychmiastowa pomoc medyczna — pogotowie lub szpitalny oddział ratunkowy (SOR):
- nagłe osłabienie albo drętwienie ręki, nogi lub twarzy, zwłaszcza po jednej stronie ciała,
- opadnięty kącik ust, bełkotliwa mowa albo kłopot ze zrozumieniem, co mówią inni,
- nagłe zaburzenia widzenia, na przykład podwójne widzenie,
- splątanie albo nagła utrata koordynacji ruchów,
- trudności z połykaniem lub oddychaniem,
- omamy, silne drżenie albo drgawki po przerwaniu picia.
Pilnie do lekarza, najlepiej tego samego dnia:
- drętwienie lub osłabienie, które z dnia na dzień wyraźnie się nasila i obejmuje coraz większą część nóg albo rąk.
Wizyta u lekarza rodzinnego w najbliższym terminie:
- mrowienie, pieczenie lub drętwienie stóp albo dłoni, które narasta powoli,
- ból nóg, kurcze albo słabsze czucie w stopach,
- gorsza równowaga, potykanie się, osłabienie mięśni,
- rana na stopie, która się nie goi.
Przy objawach z pierwszej grupy pomoc wzywa się także wtedy, gdy po chwili minęły. Nie zgłasza się ich przez formularz ani wiadomość do przychodni.
Czym jest neuropatia alkoholowa?
Neuropatia alkoholowa to uszkodzenie nerwów obwodowych wywołane nadmiernym piciem przez długi czas. Nerwom szkodzi prawdopodobnie zarówno sam alkohol, jak i złe odżywienie, które często towarzyszy przewlekłemu piciu.
Nerwy obwodowe: co przestaje działać?
Nerwy obwodowe to wszystkie nerwy poza mózgiem i rdzeniem kręgowym. Przewodzą sygnały w obie strony: od mózgu do mięśni i z ciała z powrotem do mózgu. Dzięki nim czuje się dotyk, ból i temperaturę, poruszają się mięśnie, a pęcherz czy jelita pracują bez udziału woli.
Gdy uszkodzonych jest wiele nerwów naraz, lekarze mówią o polineuropatii. Stąd druga nazwa: polineuropatia alkoholowa.
Alkohol czy brak witamin?
Najpewniej jedno i drugie, choć dokładny mechanizm nie jest znany. MedlinePlus i opracowanie StatPearls opisują dwa tory naraz: bezpośrednie szkodliwe działanie alkoholu i produktów jego rozkładu na nerwy oraz niedobory wynikające ze złego odżywiania.
Wśród tych niedoborów ważna jest tiamina, czyli witamina B1. Alkohol utrudnia organizmowi korzystanie z niej, a jej brak sam potrafi uszkadzać nerwy. Neuropatii alkoholowej nie da się jednak sprowadzić do braku witamin. Dopóki picie trwa, jedna z przyczyn wciąż działa.
Kogo dotyczy?
To częste powikłanie długotrwałego picia. Według amerykańskiej encyklopedii medycznej MedlinePlus rozwija się nawet u połowy osób, które długo i dużo piją. Przegląd opublikowany w 2019 roku obejmował 87 badań. Wynik około 46 proc. pochodził z metaanalizy 17 badań z udziałem 1596 osób przewlekle nadużywających alkoholu, w których neuropatię oceniano badaniem przewodnictwa nerwowego.
Za najważniejszy czynnik ryzyka autorzy uznali to, ile alkoholu ktoś wypił przez całe życie. Uszkodzenie nerwów to przy tym tylko jeden ze skutków przewlekłego picia alkoholu, obok chorób wątroby czy serca. Jednorazowe mrowienie po alkoholu, na przykład rano po imprezie, może mieć inną przyczynę, choćby ucisk nerwu w czasie snu.
Drętwienie, pieczenie i ból: jak mogą wyglądać objawy?
Na początku przeważają zaburzenia czucia w stopach i nogach. Z czasem mogą dołączyć osłabienie mięśni i kłopoty z chodzeniem. Objawy nie u każdego wyglądają tak samo ani nie muszą pojawiać się w tej samej kolejności.
Drętwienie nóg po alkoholu i mrowienie stóp
Chorzy mówią o drętwieniu, mrowieniu, uczuciu chodzących mrówek albo pieczeniu. Te dolegliwości zwykle obejmują obie strony ciała i częściej nogi niż ręce. Gdy choroba postępuje, mogą przesuwać się wyżej i pojawić także w dłoniach.
Zdrętwiała stopa gorzej czuje ból i temperaturę. Łatwo wtedy nie zauważyć skaleczenia, otarcia od buta albo zbyt gorącej wody. Trudniej wyczuć, gdzie akurat jest stopa, więc cierpi równowaga.
Ból nóg po alkoholu: jak boli uszkodzony nerw?
To jedna z najczęstszych dolegliwości w tej chorobie. Uszkodzony nerw może piec, kłuć albo przeszywać jak prąd. Czasem boli coś, co w ogóle nie powinno boleć, na przykład lekki dotyk.
Do objawów neuropatii należą też bóle i skurcze mięśni. Ból nóg ma jednak wiele możliwych przyczyn, więc jego źródło ustala lekarz.
Osłabienie mięśni i chwiejny chód
Gdy chorują nerwy sterujące ruchem, mięśnie tracą siłę. Na początku dotyczy to stóp i okolic kostek. Trudniej unieść przód stopy i palce, więc łatwo zahaczyć nimi o próg albo krawężnik. Chód staje się niepewny. Chwiejność, która pojawia się nagle, to jednak co innego i wymaga natychmiastowej pomocy.
Objawy poza rękami i nogami
Neuropatia może objąć nerwy, które sterują pracą narządów. Daje wtedy między innymi złe znoszenie ciepła, problemy z erekcją, kłopoty z oddawaniem moczu, zaparcia albo biegunki i zawroty głowy przy wstawaniu. Zdarzają się trudności z połykaniem lub mówieniem. Jeśli pojawiły się nagle, trzeba je traktować jak objaw alarmowy.
Co jeszcze może powodować podobne dolegliwości?
Drętwienie i mrowienie kończyn ma wiele przyczyn. Najczęściej neuropatię obwodową wywołuje cukrzyca, a podobne objawy dają też niedobór witaminy B12, ucisk nerwu i niektóre leki.
Cukrzyca i inne choroby
Objawy neuropatii cukrzycowej mogą wyglądać tak samo jak przy neuropatii alkoholowej. Przewlekła choroba nerek i choroby tarczycy również uszkadzają nerwy. Na tej liście są też niektóre zakażenia, na przykład półpasiec czy wirusowe zapalenie wątroby typu C. To samo dotyczy chorób autoimmunologicznych, w których układ odporności atakuje własne tkanki.
Picie żadnej z tych chorób nie wyklucza. Dlatego sam fakt, że ktoś pije dużo, nie wystarczy, żeby uznać drętwienie za neuropatię alkoholową.
Niedobór witaminy B12
Brak witaminy B12 daje drętwienie, mrowienie i kłopoty z równowagą, czyli objawy łudząco podobne. Nieleczony może zostawić trwałe zmiany. Podobnie działa niedobór witamin B1 i B6 oraz kwasu foliowego.
Takie niedobory mogą towarzyszyć piciu, ale mają i inne przyczyny. Wykrywa je badanie krwi.
Ucisk nerwu
Czasem nerw jest uciśnięty. Tak dzieje się w zespole cieśni nadgarstka, w którym palce mrowieją i bolą, szczególnie w nocy. Nerw bywa też przygnieciony w czasie snu. Nagle bezwładną rękę trzeba jednak traktować jak możliwy objaw udaru.
Leki i suplementy
Nerwy obwodowe uszkadzają też niektóre leki, w tym disulfiram stosowany w leczeniu uzależnienia od alkoholu. Zapalenie nerwów obwodowych jest jednym z odnotowanych działań niepożądanych disulfiramu. Charakterystyka preparatu do implantacji nie określa jego częstości. W opisanych przypadkach objawy zaczynały słabnąć po odstawieniu leku. Kto go przyjmuje i zauważa drętwienie stóp, powinien powiedzieć o tym lekarzowi prowadzącemu, nawet jeśli wydaje się oczywiste, że to skutek picia.
Nadmiar witaminy B6 z suplementów może uszkadzać nerwy. Takie przypadki zgłaszano także przy dawkach poniżej 50 mg dziennie i przy łączeniu kilku preparatów zawierających B6. Jeśli podczas suplementacji pojawi się mrowienie, pieczenie lub drętwienie, przerwij przyjmowanie suplementu i skontaktuj się z lekarzem.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Nagłe osłabienie lub drętwienie ręki, nogi albo twarzy, zwłaszcza po jednej stronie ciała, wymaga natychmiastowego wezwania pomocy medycznej. Tak samo opadnięty kącik ust i kłopoty z mową. Nie wolno ich uznać za neuropatię, która narasta powoli, ani czekać, aż miną.
Jak rozpoznać objawy udaru?
Udar mózgu zaczyna się nagle. W rozpoznaniu jego objawów pomaga sprawdzenie mowy, możliwości uniesienia obu rąk, uśmiechu i widzenia:
- Utrudniona mowa: czy da się wyraźnie powtórzyć proste zdanie?
- Opadająca ręka: czy po uniesieniu obu rąk jedna nie opada?
- Asymetria ust: czy przy uśmiechu jeden kącik ust nie zostaje niżej?
- Nagłe zaburzenia widzenia: czy obraz jest wyraźny?
Do objawów udaru należy też nagły, silny ból głowy z zawrotami. Przy którymkolwiek z nich natychmiast wzywa się pomoc medyczną, nawet jeśli po kilku minutach wszystko wróciło do normy.
Po alkoholu łatwo zrzucić bełkotliwą mowę czy chwiejność na upojenie. Przy objawach z tej listy i tak trzeba wezwać pomoc.
Ręka bezwładna po przebudzeniu: ucisk czy udar?
Gdy ktoś długo śpi z przygniecioną ręką, nerw w ramieniu może zostać uciśnięty. Rano nie da się wtedy unieść dłoni w nadgarstku ani wyprostować palców, a grzbiet dłoni może być zdrętwiały. Taki ucisk lekarze klasycznie opisywali po upojeniu alkoholowym, ale zdarza się i u osób, które nie piły. Zwykle stopniowo mija.
Podobnie może jednak wyglądać udar, a w domu nie da się tego odróżnić. Nagle osłabionej ręki nie traktuje się więc jak przeleżanej: wzywa się natychmiastową pomoc medyczną, nawet jeśli poza ręką nic nie dolega.
Splątanie i chwiejność: niedobór witaminy B1 w mózgu
Splątanie, podwójne widzenie, nietypowe ruchy gałek ocznych albo utrata koordynacji u osoby, która dużo pije, mogą oznaczać encefalopatię Wernickego. To choroba mózgu wywołana brakiem witaminy B1. Wymaga natychmiastowej pomocy, bo nieleczona się pogłębia i może zagrozić życiu. Witaminę B1 podaje się wtedy w zastrzykach, jak najszybciej.
Kiedy iść do lekarza jeszcze tego samego dnia?
Pilnej oceny wymaga drętwienie lub osłabienie, które szybko się rozszerza: z dnia na dzień obejmuje coraz większą część nóg albo rąk. Tak może przebiegać zespół Guillaina-Barrégo, rzadka choroba, w której układ odporności atakuje nerwy. Na początku pojawiają się mrowienie i drętwienie stóp oraz dłoni, a potem osłabienie mięśni. Przy trudnościach z połykaniem, oddychaniem albo mówieniem wzywa się natychmiastową pomoc medyczną.
Szybko narastających objawów nie odkładaj do planowej wizyty. Jeśli pojawią się trudności z oddychaniem lub połykaniem, potrzebna jest natychmiastowa pomoc medyczna.
Jak wygląda diagnostyka neuropatii?
Diagnostyka zaczyna się od rozmowy i badania neurologicznego. Na tej podstawie lekarz decyduje o badaniach krwi, a czasem o badaniu przewodnictwa nerwowego i EMG. Żaden pojedynczy test nie potwierdza neuropatii alkoholowej.
Rozmowa i badanie neurologiczne
Lekarz pyta, gdzie i kiedy pojawiły się objawy, jak się zmieniały i jakie leki oraz suplementy są przyjmowane. Pyta też o alkohol: ile i od jak dawna. Tu warto odpowiadać dokładnie i szczerze, bo ilość alkoholu pomaga zawęzić możliwe przyczyny.
Potem sprawdza czucie, siłę mięśni i odruchy. Ocenia, czy stopy wyczuwają drgania. Rozpoznanie neuropatii alkoholowej opiera się głównie na wywiadzie i badaniu, ale wymaga wykluczenia innych przyczyn.
Badania krwi
Badania krwi pomagają znaleźć niedobory i inne choroby uszkadzające nerwy. Lekarz może sprawdzić poziom witamin B1, B6 i B12 oraz kwasu foliowego, a także elektrolity, czyli między innymi sód i potas. Hemoglobina glikowana (HbA1c) pomaga wykryć cukrzycę. Przydają się również badania pracy wątroby, nerek i tarczycy. Zakres badań lekarz dobiera do konkretnej osoby.
Badanie przewodnictwa nerwowego i EMG
Gdy potrzeba dokładniejszej oceny, lekarz rodzinny kieruje do neurologa. Ten może zlecić badanie przewodnictwa nerwowego. Na skórze umieszcza się małe elektrody, które wysyłają słabe impulsy elektryczne, a aparat mierzy, jak szybko i jak mocno nerw przewodzi sygnał.
Elektromiografia, czyli EMG, sprawdza pracę mięśni. Lekarz wprowadza do mięśnia przez skórę cienką igłę i rejestruje jego aktywność elektryczną. Oba badania często robi się podczas jednej wizyty. We wczesnej neuropatii alkoholowej wynik przewodnictwa bywa prawidłowy albo tylko nieznacznie odbiega od normy.
Leczenie i rokowanie: czego można oczekiwać?
Leczenie obejmuje przerwanie picia, bezpiecznie zaplanowane z lekarzem, oraz uzupełnianie niedoborów rozpoznanych lub podejrzewanych na podstawie oceny medycznej. Obok nich ważne są rehabilitacja i leczenie bólu. Poprawa jest możliwa, ale nie da się przewidzieć, czy i kiedy objawy się cofną.
Przerwanie picia: dlaczego nie na własną rękę?
MedlinePlus nazywa przerwanie picia najważniejszym pierwszym krokiem. Bez niego i bez poprawy odżywiania choroba zwykle się pogłębia.
U osoby uzależnionej fizycznie nagłe odstawienie alkoholu z dnia na dzień bywa jednak niebezpieczne. Mogą się wtedy pojawić niepokój po przebudzeniu, poty, drżenie rąk, nudności i wymioty, a w cięższych przypadkach omamy, silne drżenie i drgawki. Przerwanie picia planuje się więc z lekarzem, a przy omamach czy drgawkach wzywa się natychmiastową pomoc medyczną. Opieka lekarza ma sprawić, żeby ten etap przebiegł bezpiecznie. Samo odstawienie alkoholu nie naprawia uszkodzonych nerwów.
Do leczenia neuropatii należy też pomoc w samym uzależnieniu.
Witaminy i jedzenie
Niedobory wykryte w badaniach lekarz uzupełnia, między innymi tiaminą i kwasem foliowym. Liczy się też regularne, pełnowartościowe jedzenie. Badań nad witaminami w neuropatii alkoholowej jest niewiele, a te, które są, przemawiają raczej za witaminami z grupy B, w tym tiaminą.
Dawkę, postać i czas przyjmowania witamin ustala lekarz. Zestawy kupowane na własną rękę nie zastąpią badań.
Ból, rehabilitacja i ochrona stóp
Ból nerwowy zwykle słabo reaguje na popularne leki przeciwbólowe, takie jak paracetamol czy ibuprofen. Lekarz może dobrać leki stosowane w bólu neuropatycznym, między innymi z grupy przeciwdepresyjnych i przeciwpadaczkowych. Mogą powodować senność i zawroty głowy, a do tego zwiększać wrażliwość na alkohol.
Przy osłabieniu mięśni fizjoterapeuta uczy ćwiczeń, które poprawiają siłę. Czasem przydają się ortezy albo pomoce do chodzenia.
Zdrętwiałe stopy wymagają codziennej uwagi, bo drobna rana może długo pozostać niezauważona. Warto:
- nosić buty przez cały czas, żeby chronić stopy przed urazem,
- codziennie oglądać stopy,
- sprawdzać łokciem temperaturę wody, zanim włoży się do niej stopy,
- usunąć z podłogi luźne kable i dywaniki oraz dobrze oświetlić mieszkanie.
Czy nerwy wracają do zdrowia?
Źródła oceniają to różnie. Według MedlinePlus uszkodzenie nerwów w neuropatii alkoholowej jest zwykle trwałe. Autorzy opracowania StatPearls opisują z kolei poprawę po kilku miesiącach, a nawet latach abstynencji. Zaznaczają jednak, że część objawów często zostaje także u osób, które przestały pić.
Nie ma więc stałego czasu powrotu do sprawności ani pewności, że objawy całkiem znikną. Choroba zwykle nie zagraża życiu, ale potrafi mocno obniżyć jego jakość. Im wcześniej zacznie się leczenie, tym większa szansa, że uda się opanować objawy i uniknąć kolejnych kłopotów.
Najczęstsze pytania
Czy neuropatia alkoholowa jest odwracalna?
Częściowo bywa. Po przerwaniu picia i uzupełnieniu niedoborów objawy mogą się zmniejszyć, choć często część z nich zostaje na stałe. Z góry nie da się przewidzieć, jak będzie w konkretnym przypadku.
Czy same witaminy wystarczą?
Nie. Jeśli picie trwa, alkohol dalej szkodzi nerwom. Witaminy dobiera lekarz na podstawie oceny stanu zdrowia, sposobu odżywiania i badań; przy podejrzeniu encefalopatii Wernickego nie czeka się z podaniem tiaminy na wynik. Nadmiar witaminy B6 z suplementów także może uszkadzać nerwy.
Czy drętwienie dłoni też może być objawem?
Tak, choć neuropatia alkoholowa częściej dotyczy nóg, a dłonie obejmuje zwykle później. Mrowienie palców, które nasila się w nocy, bywa też objawem zespołu cieśni nadgarstka. Nagłe drętwienie albo osłabienie jednej ręki to powód do natychmiastowego wezwania pomocy medycznej.
Do jakiego lekarza się zgłosić?
Najpierw do lekarza rodzinnego. Zbierze wywiad, zbada i zleci pierwsze badania, a w razie potrzeby zaleci konsultację neurologiczną. O piciu można porozmawiać z lekarzem rodzinnym, terapeutą uzależnień albo psychiatrą.
Źródła
- MedlinePlus, Alcoholic neuropathy, przegląd: 16.04.2025. medlineplus.gov
- Sadowski A., Houck R.C., Alcoholic Neuropathy, StatPearls, aktualizacja: 30.12.2022. ncbi.nlm.nih.gov
- Julian T., Glascow N., Syeed R., Zis P., Alcohol-related peripheral neuropathy: a systematic review and meta-analysis, Journal of Neurology, 2019;266(12):2907-2919. PubMed ID: 30467601. DOI: 10.1007/s00415-018-9123-1
- NHS, Peripheral neuropathy, przegląd: 10.10.2022. nhs.uk
- NHS, Peripheral neuropathy: Symptoms, przegląd: 10.10.2022. nhs.uk
- NHS, Vitamin B12 or folate deficiency anaemia: Symptoms, przegląd: 20.02.2023. nhs.uk
- NHS, Carpal tunnel syndrome, przegląd: 17.04.2024. nhs.uk
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Disulfiram WZF, 100 mg, tabletki do implantacji, Rejestr Produktów Leczniczych (nr pozwolenia R/1038). rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl
- Mokri B., Ohnishi A., Dyck P.J., Disulfiram neuropathy, Neurology, 1981;31(6):730-735. PubMed ID: 6264349. DOI: 10.1212/wnl.31.6.730
- NHS, Vitamin B, przegląd: 03.08.2020. nhs.uk
- NHS, Stroke: Symptoms, przegląd: 12.09.2024. nhs.uk
- NHS, Guillain-Barré syndrome, przegląd: 12.08.2024. nhs.uk
- NHS, Peripheral neuropathy: Diagnosis, przegląd: 10.10.2022. nhs.uk
- NHS, Peripheral neuropathy: Treatment, przegląd: 10.10.2022. nhs.uk
- NICE, Alcohol-use disorders: diagnosis and management of physical complications, CG100, rozdz. 1.2 — Wernicke’s encephalopathy. nice.org.uk
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Przy nagłym osłabieniu lub drętwieniu jednej strony ciała, opadniętym kąciku ust, zaburzeniach mowy lub widzenia, splątaniu albo drgawkach trzeba natychmiast wezwać pomoc medyczną.
Drętwieją Ci stopy, a trudno ograniczyć alkohol?
Drętwienie i ból kończyn najlepiej najpierw omówić z lekarzem rodzinnym. Jeśli trudno Ci ograniczyć lub przerwać picie, możesz porozmawiać z lekarzem lub terapeutą uzależnień, także o tym, jak bezpiecznie odstawić alkohol. W sprawie picia wystarczy zadzwonić pod numer 720 729 729 albo napisać przez formularz kontaktowy.
